Hörmətli tədbir iştirakçıları, dəyərli qonaqlar,
Bu gün təqdim etdiyimiz “Zərkənd əmanətimizdir” kitabı sadəcə bir kəndin tarixi haqqında yazılmış əsər deyil. Bu kitab bir yurdun, bir elin, bir icmanın yaddaşını qorumaq üçün hazırlanmış böyük mənəvi sənəddir.
Zərkənd yalnız xəritədə bir kənd adı deyil. Zərkənd nəsillərin yaddaşıdır, ata-baba ocağıdır, doğmalıq hissidir, insanları bir-birinə bağlayan görünməz mənəvi körpüdür. Bu kitab həmin körpünü yenidən qurmaq, illərin və ayrılıqların araya saldığı məsafəni azaltmaq üçün yazılıb.
Əsərin əsas gücü ondadır ki, burada tarix yalnız hadisələr ardıcıllığı kimi təqdim olunmur. Burada tarix insan adları ilə, ailə bağları ilə, tayfalarla, şəcərələrlə, yer-yurd adları ilə, məktəb xatirələri ilə, zəhmət adamları və hərbçilərlə birlikdə danışır. Başqa sözlə, bu kitabda quru məlumat yox, canlı yaddaş var.
Kitabın başlanğıcında Göyçə mahalının tarixi-coğrafi mənzərəsi təqdim olunur. Oxucu əvvəlcə bu torpağın qədimliyini, dövlətçilik tarixindəki yerini, etnomədəni mühitini görür. Göyçə burada sadəcə təbiət gözəlliyi kimi deyil, minilliklərin yaddaşını daşıyan tarixi məkan kimi təqdim edilir.
Daha sonra əsər arxiv sənədlərinə söykənir. 1831, 1842, 1873 və 1886-cı illərin kameral təsvirləri, siyahıyaalma məlumatları, kəndlərin, ailələrin və tayfaların qeydiyyatı kitabın elmi əsasını təşkil edir. Bu çox vacibdir. Çünki yaddaş yalnız xatirə ilə deyil, sənədlə də möhkəmlənəndə gələcəyə daha güclü ötürülür.
Kitabın ən mühüm hissələrindən biri tayfalar və şəcərə ağaclarıdır. Burada Zərkəndin ayrı-ayrı nəsilləri, kök ailələri və onlardan şaxələnən qollar sistemli şəkildə göstərilir. Bu şəcərələr sadəcə kimin kimdən törədiyini göstərən sxemlər deyil. Onlar bir icmanın dağılmış bağlarını yenidən görünən edən mənəvi xəritədir.
Çünki insan öz kökünü bildikcə, özünü daha yaxşı tanıyır. Ulu babasının adını, mənsub olduğu tayfanı, ailəsinin haradan gəldiyini bilən insan yaddaşını itirmir. Bu mənada kitab hər bir Zərkəndli üçün kimlik sənədi, ailə yaddaşı və gələcək nəsillərə ötürüləcək əmanətdir.
Əsərdə yalnız şəcərələr deyil, Zərkəndin gündəlik həyatı da geniş şəkildə təqdim olunur. Ərzaq və məişət tədarükü, toy və yas mərasimləri, Novruz və Xıdır Nəbi ənənələri, müqəddəs yerlər, yer-yurd adları, kəndin təsərrüfat həyatı — bütün bunlar göstərir ki, Zərkənd yalnız yaşayış məntəqəsi olmayıb. O, öz adətləri, münasibətləri, zəhmət mədəniyyəti və mənəvi dəyərləri olan bütöv bir sosial dünya olub.
Kitabda məktəb və təhsil mövzusu da xüsusi yer tutur. Zərkənd məktəbi, müəllimlər, məzunlar, maarifçilik ənənəsi bir kəndin gələcəyə necə hazırlandığını göstərir. Hər kəndin yaddaşında müəllim xüsusi yerdə dayanır. Çünki müəllim yalnız dərs keçən insan deyil, həm də nəsillər arasında mənəvi davamlılığı qoruyan şəxsdir.
Eyni zamanda əsərdə kolxoz təsərrüfatı, kəndin iqtisadi həyatı, zəhmət adamları və ictimai təşkilatlanma da əks olunub. Bu bölmələr Zərkənd insanının yalnız öz keçmişinə bağlı olmadığını, həm də əmək, quruculuq və məsuliyyət mədəniyyətinə sahib olduğunu göstərir.
Kitabın sonrakı hissələrində hərbçilər, müharibə iştirakçıları və xidmət bioqrafiyaları təqdim olunur. Bu da təsadüfi deyil. Çünki yurd yaddaşı yalnız doğulduğun yeri sevmək deyil, həm də onu qorumaq, onun adını ləyaqətlə yaşatmaq məsuliyyətidir.
Əlbəttə, bu kitabın arxasında böyük bir ağrı da var. 1988-ci ilin məlum hadisələri nəticəsində Zərkənd camaatı doğma yurdunu tərk etməyə məcbur oldu. Ailələr müxtəlif bölgələrə səpələndi, qohumluq bağları aralandı, yeni nəsillər bir-birindən uzaqda böyüdü.
Amma bu kitabın ən güclü mesajı ondadır ki, kənd dağılsa da, yaddaş dağılmayıb. İnsanlar yurdlarından uzaq düşsələr də, adlarını, köklərini, ailələrini, tayfalarını, xatirələrini qorumağa çalışıblar. “Zərkənd əmanətimizdir” kitabı məhz bu yaddaşın yazılı formasıdır.
Bu əsər keçmişə baxmaq üçün deyil, keçmişdən güc alaraq gələcəyə baxmaq üçün hazırlanıb. Müəlliflərin də vurğuladığı kimi, bu kitab həm də bir qayıdışın hazırlığıdır. Qayıdış yalnız fiziki mənada deyil, həm də yaddaşa, kimliyə, mənəvi bütövlüyə qayıdışdır.
Bu gün bu kitabı təqdim edərkən əslində yalnız bir nəşri deyil, bir xalq yaddaşının parçasını təqdim edirik. Burada hər adın, hər şəkilin, hər kənd adının, hər şəcərə qolunun öz yeri var. Çünki unudulmayan ad yaşayır. Yazıya düşən yaddaş isə gələcək nəsillərə yol göstərir.
“Zərkənd əmanətimizdir” — bu ad təsadüfi seçilməyib. Əmanət qorunmalı olan dəyərdir. Əmanət sahib çıxmağı tələb edir. Bu kitab da bizə deyir ki, yurd yaddaşı yalnız keçmiş nəsillərin deyil, bu gün yaşayanların və sabah gələcək uşaqların da məsuliyyətidir.
Sonda bu əsərin ərsəyə gəlməsində əməyi olan müəlliflərə və məlumatların toplanmasına dəstək verən hər kəsə təşəkkür düşür. Çünki belə kitablar bir nəfərin deyil, bütöv bir icmanın yaddaşı ilə yaranır.
Bu kitab Zərkəndin dünənini qoruyur, bu gününü birləşdirir və sabahına ümid saxlayır.
Zərkənd əmanətimizdir.
Bu əmanət yaddaşımızda, sözümüzdə və gələcək nəsillərin kimliyində yaşamalıdır.